اهمیت هورمونهای تیروئید

تیروئید، غده‌ای است به وزن تقریبی 30 گرم و به رنگ قرمز تند كه توسط كپسولی از جنس بافت همبند احاطه شده است. تیروئید، از دو لوب كه توسط قطعه رابطی به هم متصل‌اند، به وجود آمده است. لوب‌های تیروئید به طول 5 سانتی‌متر و عرض و ضخامت 2 سانتی‌متر، از غدد نسبتا درشت درون‌ریز بدن می‌باشد كه در طرفین نای و حنجره و مجاور غلاف شریان كاروتید قرار گرفته‌اند. رابط تیروئید، تنگه ایسموس(isthmus) نامیده می‌شود و مقابل حلقه دوم و سوم نای قرار دارد. تیروئید از شریان‌های تیروئیدی فوقانی و تحتانی خون می‌گیرد.[1]
این غده در ماه دوم دوره جنینی از یك فرورفتگی در كف حلق به وجود می‌آید و به‌تدریج شروع به ترشح هورمون می‌كند.

ساختمان بافتی تیروئید
بافت تیروئید، از بیش از یك میلیون انگورك(Acini) یا فولیكول‌های بسته، ساخته شده است كه قطر هر كدام 150 تا 300 میكرون است. دیواره هر فولیكول از یك ردیف بافت پوشش مكعبی ساخته شده و فضای درون فولیكول از ماده‌ای به نام كولوئید(colloid) پر شده است. این ماده كه به وسیله سلول‌های دیواره فولیكول ساخته می‌شود، یك پروتئین به نام تیروزین – تیروگلوبولین[2] است. فولیكول‌های بسته تیروئید در مجموعه‌های بیست تا چهل فولیكولی به نام لوبول قرار گرفته‌اند. در بافت تیروئید و در بین فولیكول‌های بسته، تعدادی سلول دیگر نیز به نام سلول‌های پارافولیكولی وجود دارند كه هورمون فرعی تیروئید یا همان كلسی‌تونین كه برای متابولیسم كلسیم می‌باشد، را می‌سازند. انشعابات رگ‌های خونی در بافت تیروئید بسیار گسترده است كه خون‌رسانی به بافت تیروئید و ورود هورمون‌های تیروئید به خون را آسان می‌كند. شاخه‌ای از اعصاب سمپاتیك گردنی و پاراسمپاتیك(عصب واگ) به تیروئید می‌رسد.[3]

هورمون‌های تیروئید
تیروئید، دو نوع هورمون اصلی(یددار) و فرعی ترشح می‌كند كه به ترتیب به وسیله سلول‌های دیواره فولیكول‌ها و سلول‌های پارافولیكولی ساخته می‌شوند. هورمون‌های اصلی تیروئید شامل تیروكسین(تترایدوتیرونین) و تری‌یدوتیرونین و به مقدار جزئی چند هورمون یددار دیگر است. تیروکسین به علت دارا بودن 4 اتم ید، T4 و تری‌یدوتیرونین به علت داشتن 3 اتم ید، T3 خوانده می‌شود. سلول‌های دیواره فولیكول‌ها از تیروزین كه یكی از اسیدهای آمینه موجود در خون است، پروتئینی به نام تیروگلوبولین می‌سازد و آن را در فضای وسط فولیكول انبار می‌كنند.[4]

ساخت و ترشح هورمون‌های متابولیك تیروئید
حدود 93 درصد هورمون‌های متابولیك فعالی كه از غده تیروئید ترشح می‌شوند، تیروكسین و 7 درصد آن تری‌یدوتیرونین است. گرچه همه تیروكسین‌ها نهایتا در بافت‌ها به تری‌یدوتیرونین تبدیل می‌شوند.[5]

روند ساخت T3 و T4
پروتئین تیروگلوبولین كه در فضای وسط فولیكول ذخیره شده بود، پس از تركیب با ید، ابتدا مونویدوتیروزین و سپس به دی‌یدوتیروزین و بالاخره به تری‌یدوتیرونین و تترایدوتیرونین(تیروكسین) تبدیل می‌شود. سلول‌های دیواره فولیكول‌ها با استفاده از انتقال فعال، ید را از خون گرفته به داخل كولوئید پمپاژ و برای ساختن T3 و T4 به‌كار می‌برند. مقدار زیادی از این هورمون‌های یددار به صورت ذخیره در كلوئید تیروئید وجود دارد، به طوری كه اگر ساخته شدن هورمون‌های یددار تیروئید متوقف شود، اثر آن تا چند ماه ظاهر نمی‌شود. تیروكسین و تری‌یدوتیرونین پس از ورود به خون با پروتئین‌های پلاسما تركیب گردیده و به بافت‌های بدن می‌رسند و در بافت‌ها دوباره از پروتئین‌های حامل خود جدا شده و وارد سلول‌ها می‌شوند.[6]
همان‌طور كه گفته شد برای ساختن تیروكسین، ید لازم است؛ یعنی سالانه 50 میلی‌گرم یا هفته‌ای یك میلی‌گرم ید خوراكی به شكل یدید، نیاز است. یدیدهای خورده‌شده تقریبا به همان شكل كلریدها از دستگاه گوارش، جذب خون می‌شوند. در حالت طبیعی، بیشتر یدیدها به سرعت از كلیه‌ها دفع می‌شوند اما در همین زمان، حدود یك‌پنجم از آنها توسط سلول‌های غده تیروئید به طور انتخابی از گردش خون برداشته شده و برای ساخت هورمون‌های تیروئید، ید به طور فعال به داخل سلول، پمپ می‌گردد. این عمل را احتباس ید می‌گویند. در یك غده طبیعی، این پمپ، ید را به میزان حدود 30 برابر غلظت خونی آن تغلیظ می‌كند. هنگامی كه غده تیروئید به حداكثر فعالیت می‌رسد، این نسبت غلظت می‌تواند تا 250 برابر افزایش یابد. میزان احتباس یدید توسط تیروئید، تحت تأثیر عوامل متعددی است كه مهم‌ترین آنها غلظت TSH است. عامل TSH، فعالیت پمپ یدید را در سلول‌های تیروئید تحریك می‌كند و خارج كردن هیپوفیز، فعالیت پمپ را تا حدود زیادی كاهش می‌دهد.[7]

اعمال فیزیولوژیك هورمون‌های تیروئید

· هورمون‌های تیروئید، رونویسی از تعداد زیادی از ژن‌ها را افزایش می‌دهند.

· هورمون‌های تیروئید، فعالیت متابولیك سلول‌ها را افزایش می‌دهند؛ به این صورت كه با افزایش تعداد و فعالیت میتوكندری‌ها و همچنین افزایش انتقال فعال یون‌ها از غشاهای سلولی، باعث افزایش فعالیت متابولیك می‌شوند.

· هورمون تیروئید، بر روی رشد اثر می‌گذارد؛ هورمون تیروئید در انسان‌ها، عمدتا در رشد كودكان مؤثر است. در كودكان هیپوتیروئید، سرعت رشد تا حدود زیادی كند می‌شود.

· هورمون تیروئید، در تكامل مغز نقش دارد؛ یكی از اثرات مهم هورمون تیروئید، پیشبرد رشد مغز و جریان زندگی جنینی و طی دو سه سال اول بعد از تولد است. ترشح هورمون تیروئید در دوره جنینی، باعث بلوغ مغز، هم پیش از تولد و هم بعد از تولد می‌شود.[8]

اثرات هورمون تیروئید بر مكانیسم‌های اختصاصی بدن

تحریك متابولیسم كربوهیدرات: از جمله دریافت سریع گلوكز توسط سلول‌ها، تقویت گلیكولیز، تقویت گلوكونئوژنز، افزایش میزان جذب از دستگاه گوارش و حتی افزایش ترشح انسولین كه در نتیجه باعث ایجاد اثرات ثانویه بر متابولیسم كربوهیدرات می‌شود.

تحریك متابولیسم چربی: لیپیدها به سرعت از بافت چربی آزاد می‌شوند و در نتیجه ذخایر چربی بدن بیش از اكثر عناصر دیگر بافتی، كاهش می‌یابد.

تأثیر روی چربی‌های پلاسما و كبد: هورمون تیروئید، غلظت كلسترول، فسفولیپیدها و تری‌گلیسیریدهای پلاسما را كاهش می‌دهد، در حالی كه موجب افزایش اسیدهای چرب آزاد می‌شود و بالعكس. افزایش كلسترول تعداد گیرنده‌های LDL را بر روی سلول‌های كبدی افزایش می‌دهد كه در نتیجه LDL از پلاسما برداشت می‌شود.

افزایش نیاز به ویتامین‌ها: ویتامین‌ها بخش‌های ضروری برخی از آنزیم‌ها و كوآنزیم‌ها هستند. هورمون تیروئید با افزایش این آنزیم‌ها، نیاز بدن را به ویتامین‌ها افزایش می‌دهد.

افزایش متابولیسم پایه: با توجه به اینكه هورمون تیروئید، متابولیسم تقریبا تمام سلول‌های بدن را افزایش می‌دهد، مقادیر اضافی هورمون می‌تواند گاهی میزان متابولیسم پایه را 60 تا 100 درصد افزایش دهد.

كاهش وزن بدن: افزایش زیاد هورمون تیروئید، تقریبا همیشه باعث كاهش وزن بدن می‌شود، ولی این اثر همیشه اتفاق نمی‌افتد؛ زیرا هورمون تیروئید اشتها را زیاد می‌كند و این امر ممكن است با تغییر متابولیسم پایه مقابله كند.

اثر هورمون تیروئید بر دستگاه قلب و عروق:

· افزایش جریان خون و برون‌ده قلبی، متعاقب افزایش متابولیسم بافت‌ها،

· افزایش ضربان قلب به علت تاثیر مستقیم هورمون تیروئید بر تحریك‌پذیری قلب،

· افزایش قدرت قلب، متعاقب افزایش فعالیت آنزیمی ناشی از ترشح هورمون تیروئید،

· افزایش سرعت و عمق تنفس: به علت افزایش متابولیسم، مصرف اكسیژن و تولید دی‌اكسیدكربن نیز افزایش می‌یابد.

افزایش حركات گوارشی: این امر که متعاقب افزایش اشتها و مهمتر از همه، ترشح شیره‌های هضمی به وجود می‌آید، از اثرات هورمون تیروئید می‌باشد.

اثرات تحریكی بر دستگاه اعصاب مركزی: هورمون تیروئید، سرعت تفكر را بالا می‌برد، ولی گاهی باعث از هم گسیختگی آن نیز می‌شود؛ بر عكس، فقدان هورمون تیروئید، این عمل را كاهش می‌دهد. شخص هایپرتیروئید ممكن است بیش از حد عصبی باشد و گرایش‌های روانی عصبی مثل كمپلكس‌های اضطرابی، نگرانی شدید و بدبینی از خود نشان دهد.

اثر بر عملكرد عضلات: با افزایش مختصر هورمون تیروئید، عضلات توانمند می‌شود ولی بیش از آن، باعث كاتابولیسم اضافی پروتئین در عضلات گشته و ضعیف می‌شوند.

لرزش عضلانی: این لرزش(tremor) خفیف، ناشی از قابلیت واكنش سیناپس‌های عصبی در نواحی نخاعی كنترل‌كننده تونوس عضلات است.

اثر بر روی خواب: به علت اثرات تحریكی هورمون تیروئید بر سیناپس‌ها، علیرغم خستگی، فرد هایپرتیروئید، به دشواری به خواب می‌رود.

تأثیر بر روی سایر غدد درون‌ریز: افزایش هورمون تیروئید، میزان ترشح هورمون‌های دیگر را هم افزایش می‌دهد.

اثر هورمون تیروئید بر عملكرد جنسی: در مردان، كمبود هورمون تیروئید موجب كاهش میل جنسی می‌شود؛ متقابلا، گاهی افزایش زیاد هورمون تیروئید باعث ناتوانی جنسی می‌شود. در زنان، كمبود هورمون تیروئید، گاهی سبب منوراژی(خون‌ریزی زیاد قاعدگی) و پلی‌منوره(افزایش دفعات قاعدگی) می‌شود.[9]