ويروس H5N1 عامل آنفلوآنزای مرغی

ويروس آنفلوآنزا كه به خانواده ارتو ميكسوويريده تعلق دارد، برحسب تفاوت در آنتى ژن هاى موجود در هسته نوكلئوپروتئينى و ماتريكس پروتئينى‌اش به سه گروه A، B و C تقسيم می‌شوند.

بيشتر موارد آنفلوآنزا در انسان از ويروس هاى آنفلوآنزاى گروه A ناشى می‌شود. خود اين گروه‌ها برحسب دو گليكوپروتئين سطحى ويروس يعنى هماگلوتينين (HA) و نورآمينيداز (NA) به زيرنوع هاى ديگر تقسيم مى شود و بر این اساس انواع مختلف ویروس‌ را با دو حرف H و N و اعداد مختلف نمایش می‌دهند(HxNx).
ويروس آنفلوآنزا، ويروس ناپايدارى است و تركيب ژنتيكى آن امكان تغييرات ژنتيكى جزيى مكرر را به آن مى‌دهد(antigenic drift). در نتيجه هر زمستان به رغم ابتلاى قبلى به ويرو‌س‌هاى شايع در منطقه يا
واكسيناسيون در سال قبل، همه‌گیری‌های محلى آنفلوآنزا رخ می‌دهد و براى همين است كه واكسن هاى آنفلوآنزا بايد هر سال برحسب انواع جديد به وجود آمده ويروس دوباره ساخته شوند.

اين همه‌گیری‌های فصلى حدود ۵ تا ۱۵ درصد افراد جامعه را در سال گرفتار مى‌كنند و معمولاً باعث مرگ و مير نمى شوند، مگر در افراد سالمند يا مبتلايان به بيمارى‌هاى مزمن مثل بيمارى هاى قلبى يا تنفسى. اما به علت مخارج بهداشتى و غيبت افراد از محل كار و تحصيل باعث اتلاف اقتصادى عظيمى مى‌شوند.

ويروس آنفلوآنزاى گروه A ممكن است تغييرات ژنتيكى عمد‌ه‌اى پيدا كند كه عمدتاً آنتى ژن H ويروس را تحت تاثير قرار می‌دهد(antigenic shift). در نتيجه اين تغيير ممكن است ويروس جديدى به وجود آيد كه بيمارى‌زايى شديدى دارد و باعث همه گيرى جهانى شود.

بررسى هاى بوم شناختى و فيلوژنتيك نشان مى‌دهد كه منبع اصلى طبيعى ويروس هاى آنفلوآنزا گروه A پرندگان آبى هستند. آنها مى‌توانند ويروس را به ساير ميزبان هاى حيوانى مانند اسب ها، خوك، مرغ و نيز پستانداران دريايى منتقل كنند. ويروس هاى منتقل شده ممكن است در گونه جانورى جديد مستقر و باعث بيمارى آنها شوند.

ويروس H5N1 عامل آنفلوآنزای مرغی به همين صورت در بدن مرغ و سایر طیور استقرار يافته است، البته اين ويروس مى تواند در بدن خوك هم تكثير يابد.

اين ويروس در ميان مرغ و سایر ماكيان اهلى به سرعت شیوع پیدا می‌کند. ويروس در ترشحات بزاقى و بينى و مدفوع ماكيان موجود است و انتقال بين آنها از راه مدفوعى-دهانى انجام مى‌گيرد. پرندگان آبى مثل اردک‌های وحشی هم كه ويروس را در روده خود دارند و آن را در محيط دفع مى كنند، باعث انتقال بيمارى از يك مرغدارى محلى به مرغدارى ديگر به خصوص در جنوب شرق آسيا مى‌شوند.

آنفلوآنزاى مرغى ممكن است به صورت يك بيمارى خفيف كه تنها با ژوليدگى پرها و كاهش توليد تخم مرغ همراه است ظاهر شود. اما شكل ديگر بيمارى "آنفلوآنزاى مرغى شديداً آسيب زا" یا "آنفلوانزای فوق‌حاد طیور" است كه اولين بار در سال ۱۸۷۸ ميلادى توصيف شد. اين شكل آنفلوآنزاى مرغى به سرعت در ميان مرغ ها گسترش مى يابد و به فوريت هم باعث مرگ تقريباً صددرصد مرغ هاى مبتلا مى شود. مرغ هاى مبتلا ممكن است در همان روز بروز علائم بميرند.

براى ايجاد تغيير ژنتيكى عمده در ويروس آنفلوآنزا (antigenic shift) و ظهور ويروس هاى جديد لازم است كه ويروس آنفلوآنزاى مرغى و ويروس آنفلوآنزاى انسانى ميزبان واسطى (كه هر دو در آن قابليت تكثير را داشته باشند مثلاً خوك) را آلوده كنند.

ضمن تكثير دو نوع ويروس در سلول هاى ميزان واسط جابجايى قطعات DNA بين آنها صورت مى‌گيرد و در نتيجه اين بازتركيبى (reassortment) ممكن است ويروس جديدى به وجود آيد كه هم بيمارى‌زايى شديد ويروس آنفلوآنزاى مرغى را داشته باشد و هم دارای قابليت انتقال انسان به انسان باشد. در اين صورت با توجه به انتقال ساده ويروس آنفلوآنزا از انسان به انسان از طريق ترشحات تنفسى، ويروس كشنده جديد كه انسان ها هم نسبت به آن ايمنى ندارند همه گيرى جهانى خواهد يافت.

ویروس H5N1 اکنون پس از انکه موارد ابتلای انسانی به آن کشف شده در چنین موقعیتی قرار دارد و ممکن است با جهش های بعدی به آن ویروس نهایی مرگباری بدل شود که دانشمندان نگران ظهور آن هستند.

ابتلاى انسان به اين ويروس اولين بار در سال ۱۹۹۷ در هنگ كنگ شناسايى شد. ويروس در هنگ كنگ ۱۸ نفر را مبتلا كرد و ۶ نفر را كشت. اين اولين بارى بود كه انتقال مستقيم ويروس آنفلوآنزاى مرغى به انسان گزارش مى شد. مقامات محلى با كشتن 1.5 ميليون مرغ محلى ویروس را در این کشور ریشه‌کن کردند.

دانشمندان در آن زمان متقاعد شدند كه مبتلايان مستقيماً ويروس ها را احتمالاً از راه مدفوعی - دهانى از مرغ‌ها دريافت كرده اند.

همه گيرى آنفلوآنزاى مرغى فوق‌حاد از سال 2003 دوباره در مرغدارى‌ها در كشورهاى مختلف جنوب شرق آسيا آغاز و به دنبال آن موارد ابتلا و تلفات انسانى هم گزارش شد. اين ويروس از همان نوع H5N1 بود كه در هنگ كنگ شناسايى شده بود، هر چند تفاوت هاى ژنتيكى جزيى با آن دارد.

در سال‌های بعد با گسترش ویروسH5N1 بوسیله پرندگان وحشی مهاجر بیماری را به غرب آسیا، شمال آفریقا و اروپا گسترش داده و تا به حال باعث مرگ بیش از 150 نفر شده است.

اين همه‌گيرى گسترده اين امكان را به وجود آورده است كه ويروس آنفلوآنزاى مرغى در انسان ها (كه اين بار ميزبان واسط هم محسوب مى شود) با ويروس آنفلوآنزاى انسانى تبادل ژنتيكى انجام دهد و ويروس آنفلوآنزاى جديدى با قابليت بيمارى زايى شديد و امكان انتقال ساده انسان به انسان به وجود آيد، هر چند تا به حال موردى از اين انتقال گزارش نشده است.